موضوع حافظه و روشهاي ارتقاء آن همواره مورد توجه بشر بوده تا جايي كه ميتوان تقسيمبنديهاي مختلف حافظه را در متون هزارههاي قبل هم مشاهده كرد. به عنوان مثال افلاطون حكيم شهير يوناني قرنها قبل، از حافظه و اطلاعات، به قفس و پرنده تعبير كرده است و عقيده داشته كه اگر پرنده را در قفس نيابيم، سه دليل اصلي دارد:
1- پرنده از ابتدا وارد قفس نشده است(اصلاً اطلاعاتي به حافظه سپرده نشده است)
2- پرنده در قفس مرده باشد(اطلاعات در طول زمان از بين رفته باشد)
3- پرنده در قفس وجود دارد ولي در بين پرندههاي ديگر قابل شناسايي نميباشد(اطلاعات وجود دارد ولي قابل دسترسي نيست).
در گذشتههاي دور به دليل عدم دسترسي مردم به كتاب و كتابخانه، معمولاً اطلاعات به صورت شفاهي و سينه به سينه منتقل ميگشته و از اين رو نقش حافظه بسيار پر رنگتر بوده است. به همين دليل روايات اسلامي متعددي در زمينه عوامل كاهش يا افزايش حافظه وجود داشته و حكماي اسلام و ايران نيز بر اين گنجينه علمي افزودهاند و روش هاي مختلف و داروهاي گوناگوني را براي اين منظور معرفي نمودهاند.
تعريف :
حافظه به توانايي انسان براي يادگيري ، نگهداري، يادآوري و استفاده از اطلاعات گفته ميشود.
از آنجا كه اين مراحل طي يك فرآيند متوالي صورت ميگيرند، طبيعي است كه براي يادآوري يا بازيابي اطلاعات، مراحل يادگيري و ذخيره اطلاعات بايد به صورت صحيح انجام گرفته باشد. بنابراين بديهي است كه تقويت حافظه (به معناي بهبود يادآوري)، متضمن بهبود فرآيند يادگيري و نگهداري اطلاعات است. امروزه دانشمندان با مطالعات بسيار، اصول و قوانيني را براي حافظه در نظر ميگيرند كه در ذيل مختصراً به برخي از آن ها ميپردازيم:
1- هر چه يادگيري اراديتر باشد و فرد، اطلاع بيشتري از جريان يادگيري و نحوه بازيابي اطلاعات داشته باشد، عملكرد حافظه بهتر است؛ مثلاً موضوع آزمون و حتي شكل آزمون(اينكه مثلاً تستي يا تشريحي است) بيان شود.
2- هر چه يادگيري عمقيتر و معناييتر باشد(نسبت به يادگيري سطحي)، عملكرد حافظه بهتر است؛ مثلاً در توجه به ویژگیهای ظاهری و فیزیکی موارد آموختنی در مقایسه با توجه به ویژگیهای معنائی و مفهومی، میزان یادآوری کمتر و پا ئینتر است.
3- هر چه شباهت بین مراحل یادگیری و یادآوری بیشتر باشد، عملکرد حافظه بهتر است. این شباهت هم در حالات درونی مثل شادی یا غم و... صدق میکند و هم در شباهت حالات بیرونی مثل مکان، زمان، نور و...
توضیح بیشتر اینکه اگر ما مطلبی را در زمان شادی و یا در زمان شب و یا در محیط کلاس یاد بگیریم، میزان یادآوری آن مطلب طی زمانهای آتی در همان شرایط بیش از حالات دیگر است.
4- عملکرد حافظه زمانی بهتر خواهد بود که فرد سرنخهای بیشتری در اختیار داشته باشد. مثلا اگر حرف اول کتابهای یک شاعر یا نویسنده را به صورت کلمه معنیداری به خاطر بسپاریم، موقع یادآوری کافیست آن کلمه معنیدار را بدانیم تا از روی آن به اطلاعات اصلی برسیم.
5- هر چه خود فرد در فرایند یادگیری بیشتر درگیر و فعال باشد، عملکرد حافظه بهتر است؛ مثلا خلاصهنویسی کند، نتبرداری کند، سئوال طرح کند و یا اطلاعات را به صورت عملی اجرا کند و...
نکته: این اصول نسبی بوده و باید تفاوتهای بین فردی، سن، جنس، نوع تکلیف، عادات فردی و... هم در نظر گرفته شوند.
انواع حافظه: امروزه اغلب دانشمندان قائل به سه سیستم حافظه هستند:
1- حافظه حسی: اطلاعات حسی از طریق حواس پنجگانه دریافت میشوند(احساس بدون ادراک)
2- حافظه کوتاهمدت: اگر اطلاعات حسی مورد توجه واقع شوند، وارد حافظه کوتاه مدت میشوند وگرنه محکوم به زوال هستند.
3- حافظه بلندمدت: اطلاعات در حافظه کوتاهمدت اگر مورد تمرین و تکرار قرار گیرند، وارد حافظه بلندمدت شده و ماندگار میمانند.
البته حافظه را به صورت دیگری هم تقسیمبندی میکنند که شامل دیداری، شنیداری و رفتاری میباشد و ممکن است هر فردی در یک یا بیشتر از این انواع، مهارت یا دقت و تمرکز بیشتری داشته باشد. اگر کسی حافظه دیداری قویتری دارد، بهتر است برای آنکه عملکرد بهتری در مطالعه داشته باشد، موارد را به صورت نمادهای تصویری در آورده و سپس حفظ نماید و همین قانون در مورد انواع شنیداری و رفتاری نیز صدق میکند.
نکات:
1- ارتباط بین انواع حافظه همواره از نوع زنجیرهای نیست(یعنی لزومی ندارد که همواره به صورت سلسله مراتب از حافظه حسی به کوتاهمدت و سپس بلندمدت منتقل شود و گاهی اوقات اطلاعات دریافتی آنقدر خاص هستند که از همان ابتدا وارد حافظه بلندمدت میشوند، مثل حوادث و بلایا، مرگومیرها و...). همچنین در برخی افراد که اختلال حافظه دارند، برخی از تکالیف حافظه را بطور عادی انجام میدهند و در برخی دیگر مشکل دارند، مثلا اطلاعات جدید را نمیتوانند بخاطر بسپارند ولی اطلاعات قدیمی را به خاطر میآورند.
2- سلامت سیستم حافظه مستلزم سلامت ساختارهای مغزی متفاوتی میباشد و آسیبهای مختلف مغزی موجب آسیبهای متعددی در عملکرد حافظه میشود.
3- همانطور که ذکر شد، بهبود حافظه و یادآوری مطالب نیازمند تقویت سیستمهای یادگیری و حفظ اطلاعات میباشد. روشهای یادگیری یا به عبارتی روشهای مطالعه، امروزه بصورت علمی جداگانه و تخصصی مطرح میباشد که برخی جنبههای آن عام بوده و در بیشتر افراد صدق میکند و برخی دیگر از جنبههای آن فردی بوده و جداگانه برای هر فرد در نظر گرفته میشود. رعایت اصولی مانند زمان، مکان، نور، نحوه نشستن، صدای محیط، حتی رنگ محیط، میزان ساعات مطالعه، استراحت بین ساعات مطالعه، تغذیه، ادعیه مخصوص، دفعات تکرار مطالب و زمانبندی این تکرارها و روشهای دیگر مطالعه مثل خلاصهنویسی، طرح سئوال، خطکشیدن یا مشخصنمودن مطالب مهم، حاشیهنویسی، تهیه فلش کارت، گروهی یا فردی مطالعهکردن، مباحثه، کنفرانسدادن، تهیه نمودارها و دیاگرامها و جداول و بسیاری از مسائل دیگر شامل میزان خواب و استراحت، تفریح، فعالیت فیزیکی و ورزشی، تنفس طبی، آرامتنی، بهبود وضعیت اعتماد به نفس، رفتار سایرین (اولیاء خانه و مدرسه و دوستان) نیز هستند که بطور مستقیم وغیرمستقیم در افزایش بازده حافظه وکارآیی مطالعه دخالت دارند.
نتیجه گیری بحث:
موفقیت در دروس و عملکرد صحیح حافظه، فقط به افزایش کمّی ساعات مطالعه مربوط نمیباشد و باید در کنار آن کیفیت مطالعه را هم افزایش داد.
دیدگاه اسلام:
در این مقاله سعی بر آن است تا نظر اسلام را پیرامون روشهای تقویت حافظه بررسی نماییم. زیرا پرداختن به تمام جنبههای مؤثر در حافظه از جمله روشهای یادگیری و اصول مطالعه، خود کتابی مفصّل خواهد بود.
در روایات اسلامی، احادیث بسیاری پیرامون حافظه و عوامل کاهش یا افزایش آن صادر گردیده است که مختصراً به برخی از آنها میپردازیم.
الف: عوامل کاهش حافظه:
عمده علل کاهش حافظه از دیدگاه احادیث شامل موارد زیر میباشد:
خوردن بدون داشتن اشتها، آب زیاد نوشیدن، ایستاده آب نوشیدن، خوردن سیب ترش و نارس، گشنیز، پنیر کهنه، پسمانده غذای موش، خواندن نوشتههای روی قبور، ادرارکردن در آب راکد، حجامتکردن از گودی پس سر، بیدارخوابی، خوابیدن پس از طلوع آفتاب و هنگام غروب، نگریستن به دار آویخته، بلندکردن ناخن، خوردن گوشت گاو، خوردن شیر از مادر یا دایه کمهوش و...
ب: عوامل افزایش حافظه:
علل افزایش حافظه از دیدگاه احادیث شامل موارد زیر میباشد:
خوردن باقلا(با مصلح)، سداب کوهی، چغندر، خرفه، کدو، کرفس، کندر، گوشت، مویز، انار، عسل، هلیله سیاه با شکر طبرزد، زنجبیل با عسل، خردل، ترکیب کندر و سعد و شکر طبرزد، روزهگرفتن، حجامت عام و سر، مسواککردن، قرائت قرآن، روغنمالی بدن، روغن بنفشه به ملاج مالیدن، خواندن آیهالکرسی و...
در این زمینه حتی نسخهای از پیامبر اعظم(ص) در جلد 62 بحارالانوار ذکر شده است که فرمودهاند: «برای تقویت حافظه بگیرید سناء مکی، سعد، فلفل سفید، کندر و زعفران به نسبت مساوی و با عسل مخلوط کنید و از این معجون روزی یک مثقال بخورید.»
دیدگاه طب سنتی ایران:
از دیدگاه طب سنتی ایران و مکتب طب اخلاطی، مزاج مغز انسان، سرد و تر میباشد و افزایش میزان سردی موجب درجات مختلف اختلال حافظه، افت هوشیاری و حتی بلاهت خواهد بود.
در این مکتب، اختلال حافظه را تحت عنوان «نسیان» یا «فساد ذکر» دانسته و وجوه آنرا نیز بطلان یا نقصان در ذکر بیان کردهاند. اسباب این اختلال دو چیز است؛ اول استیلای برودت و رطوبت بر قسمت خلفی مغز و دوم استیلای برودت همراه خشکی در همین قسمت. هریک از این دو دلیل دارای علائم و شیوه درمانی خاصی هستند که پس از تعیین علت میتوان از آنها بهره برد.
معمولاً داروهای افزاینده حافظه، دارای طبع گرم میباشند. بر پایه همین استدلال منطقی، مصرف داروهای شیمیایی امروزی خصوصاً داروهای مسکن، خوابآور، آرامبخش، ضد افسردگیها، ضد اضطرابها، ضد فشارخون، بیهوشکننده ها، کورتونها و طیف وسیعی از داروها و عادات غلط غذایی امروزی باعث این مسئله خواهند بود.
بر این اساس میتوان مصرف یخ، غذاهای فریزری و کنسروی، ترشیجات صنعتی، گوشت گاو و مرغهای صنعتی، زیاد نوشیدن آب سرد، مواد مخدر، نوشابههای صنعتی و موارد کثیر دیگر از جمله استفاده از ظروف آلومینیومی برای طبخ یا سرو غذا را مضعف حافظه دانست.
در این میان میتوان غذاها و داروهای زیر را هم مقوی حافظه از دیدگاه طب سنتی دانست:
خرما، انجیر، انگور، مویز(خاصه 21 عدد صبح ناشتا)، زیتون، سیاه دانه، بهلیمو، بادرنجبویه، بابونه، زنجبیل، دارچین، آویشن، اسطوخودوس، زعفران، گلپر، بهارنارنج، گل راعی(هوفاریقون یا علف چای)، چای کوهی، لوبیا، فلفل، پسته، بادام، فندق، گردو، نارگیل، سیر، کنجد، ریحان، شلغم، چغندر، گل میخک، حلوا ارده، کاکوتی، ارده شیره، افسنطین، مصطکی و... .
(طب جدید به این موارد، زغال اخته، اسفناج، جگر و تخممرغ را هم افزوده است. همچنین مواردی مثل ویتامینهای گروه B،E واسید فولیک، قدم زدن، یوگا و موسیقی را در بهبود حافظه مؤثر بیان میکند و از طرف دیگر آلودگی هوا، کم خوابی، گرسنگی و پرخوری، چای و قهوه، مواد محرک قوی و اعتیادآورها، بیتحرکی و ورزشهای بسیار تند و شدید را مخل عملکرد حافظه بر میشمارد. همچنین علوم جدید راهکارهای دیگری را برای تقویت درک و عمق مطالعه معرفی میکند که از آنجمله میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:
ترک عادات غلط قبلی در مطالعه، تکرار مناسب و معقول موارد حفظی در زمانبندی خاص مثل استفاده از جعبه لایتنر، استفاده از بازیهای فکری مانند جدول، شطرنج و سودوکو، ریتمسازیکردن برای موارد خاص، افزایش تمرکز هنگام مطالعه با حذف محرکهای محیطی، نشانهگذاریکردن در متن و استفاده از حروف اختصاری بعنوان کلمات آویز یا کلید و...)
خلاصه کلام:
اصلاح روشهای مطالعه، تغذیه صحیح و متنوع، آرامش فکر، فعالیت فیزیکی مناسب، بالا بردن سطح اعتماد به نفس، خواب کافی، پرهیز از داروها و مواد غذایی شیمیایی، انجام واجبات شرعی و پرهیز از مکروهات و محرمات، توکل به خدا و توسل به ائمه معصومین(ع)، مواردی است که در بهبود بازدهی مطالعه و عملکرد حافظه نقش عمدهای دارد. مداومت بر ذکر برخی از اسماء الهی که در کتب اسلامی مذکور است مانند «یا حفیظ» و «یا مذکر»، معین بر حفظ خواهد بود.
و در آخر دعای مطالعه:
«اَللهُمَ اَخرِجنی مِن ظُلُماتِ الوَهم واَکرِمنی بنورِ الفَهم، اللهم افتََح عَلینا اَبوابَ رَحمَتِک وَانشُر عَلینا خَزائِنَ عُلومِک، بِرَحمَتِکَ یا اَرحَمَ الراحِمین»